Over het boek      Over de auteur      Aanvullingen      Links      Contact
 Over het boek
 
 Omschrijving
 
 Inhoudsopgave
 
 Voorwoord
 
 Voetnoten Inleiding
 
 Voetnoten H. 1
 
 Voetnoten H. 2
 
 Voetnoten H. 3
 

Voetnoten Hoofdstuk 1

  

In veel voetnoten van het boek zijn verwijzingen naar websites opgenomen. Om de lezer te helpen deze verwijzingen snel te vinden, zijn op deze pagina alle voetnoten opgenomen zodat naar de websites kan worden 'doorgeklikt':

       

  1. In dit boek wordt met gezondheidszorg zowel de preventie (alle activiteiten gericht op het voorkomen of het beperken van negatieve gevolgen of gebeurtenissen), de cure (zorg gericht op herstel), de care (zorg die langer dan ťťn jaar duurt) als de geestelijke gezondheidszorg (behandeling, begeleiding, verpleging en verzorging van mensen met psychische problemen) bedoeld, tenzij dit anders wordt aangegeven. Om wetenschappelijke en semantische discussies te voorkomen wordt in dit boek geen onderscheid gemaakt tussen de begrippen 'zorg' en 'gezondheidszorg'.
  2. Lindeboom, G.A., Inleiding tot de geschiedenis der geneeskunde, 1993
  3. http://www.scribd.com/doc/13344197/Concurrentieanalyse-Zorgverzekeraars). Derickx, C.L., Sturingsdilemma's in de zorg, 2006
  4. Anno 2010 zijn er in feite '... vier grote machtsblokken, Achmea, UVIT, CZ en Menzis, die met verschillende merken ruim 90 procent van de markt afdekken. De rest komt voor rekening van kleine, vaak regionale verzekeringsmaatschappijen. Ze werken samen waar dat ieder tot voordeel strekt, bijvoorbeeld bij zorginkoop. Verder koestert ieder zijn eigen identiteit.' In: Trouw, Zware tijden voor kleine verzekeraars, 25 september 2010. Consultancy bureau Boer & Croon geeft aan dat de vier grootste zorgverzekeraars 93% van de markt in handen hebben. Boer & Croon, De bedrijfstak Zorg; Onderzoek naar economische betekenis van de zorgsector, oktober 2009 Een overzicht van alle zorgverzekeraars is te vinden op de website van Zorgverzekeraars Nederland: https://www.zn.nl/branche/zorgverzekeraars/. Concurrentieanalyse Zorgverzekeraars. http://www.scribd.com/doc/13344197/Concurrentieanalyse-Zorgverzekeraars. Websites van Achmea, UVIT, CZ, Menzis en Multizorg. http://www.ggzbeleid.nl/cijfers/zorgverzekeraars. De zorgverzekeraars die niet bij de vier grote labels horen, werken op deelgebieden samen onder de naam Multizorg (http://www.multizorg.nl/).
  5. Porter, R., Greatest Benefit to Mankind. A Medical History of Humanity, 1997
  6. Lindeboom, G.A., Inleiding tot de geschiedenis der geneeskunde, 1993
  7. Medicalfacts, Vaker handen wassen verbetert hygiŽne, 8 september 2009
  8. Medicalfacts, Zeep redt levens, 15 juli 2005
  9. Medisch Contact, Geld voor handen wassen, 4 januari 2011. Zie ook de campagne van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO 'Clean care is safer care' die erop gericht is om het aantal infecties te verminderen door betere hygiŽne: http://www.who.int/gpsc/en/
  10. Huisman, F.G., en M.J. Lieburg, Canon van de geneeskunde in Nederland, Amsterdam 2009
  11. Maas, Q.J. Van der, Over verklaren en beslissen in de gezondheidszorg. Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van gewoon hoogleraar in de maatschappelijke gezondheidszorg, aan de Erasmus Universiteit Rotterdam op 10 oktober 1984
  12. Trouw, Van der Maas: Inschatten van eigen risico bij ziekte kan nog net, 25 februari 1992
  13. Epidemiologie: leer van hetgeen er aan ziekte in een bepaalde populatie voorkomt (verdeling van ziekte) en hoe dit ziektebestand verandert door het optreden van nieuwe gevallen (incidentie) en het verdwijnen van bestaande gevallen. Bron: http://www.thesauruszorgenwelzijn.nl/epidemiologie.htm
  14. Dupuis, H., Bezuinigingen in de gezondheidszorg en het welzijn van de mens, in: Beter worden door minder zorg, 1992
  15. Bakkerode, H. en A. van der Marel, Dick Knook: 'Stille revolutie van de vergrijzing heeft enorme maatschappelijke gevolgen', in: Geron, 2006
  16. European Moleculair Biology Organization Reports, Medicine, ageing and human longevity; The economics and ethics of anti-ageing interventions, 2005. Webb, A., Do Health and Longevity Create Wealth?, 2006
  17. http://www.thesauruszorgenwelzijn.nl/
  18. Dit percentage komt van het CBS die daarbij de volgende definitie hanteert: 'De gegevens over langdurige aandoeningen zijn op basis van zelfrapportage en komen uit de gezondheidsenquÍte van het Permanent Onderzoek Leefsituatie. De volgende langdurige ziektes en aandoeningen worden onderscheiden: migraine of regelmatig ernstige hoofdpijn, hoge bloeddruk, vernauwing van de bloedvaten in de buik of de benen (geen spataderen), astma, chronische bronchitis, longemfyseem of CARA, psoriasis, chronisch eczeem, duizeligheid met vallen, ernstige of hardnekkige darmstoornissen, langer dan drie maanden, onvrijwillig urineverlies (incontinentie), gewrichtsslijtage (artrose, slijtagereuma) van heupen of knieŽn, chronische gewrichtsontsteking (ontstekingsreuma, chronische reuma, reumatočde artritis), ernstige of hardnekkige aandoening van de rug (incl. hernia), andere ernstige of hardnekkige aandoening van nek of schouder, andere ernstige of hardnekkige aandoening elleboog, pols of hand, suikerziekte (type 1 en 2), beroerte gehad, hartinfarct gehad, andere ernstige hartaandoeningen, kanker'. Bron: CBS, Webmagazine, 4 december 2009
  19. Rosendal, H., en T. Voorham, Chronische zieken: aantallen en ziektelast, in: Langdurige zorg en technologie, Lemma, Den Haag, 2008
  20. Nederlands Tijdschrift Geneeskunde 1999;143:1876-80
  21. Prevalentie is: het totaal aantal gevallen van een ziekte of van een probleem, zoals middelengebruik of kindermishandeling, dat zich op een bepaald tijdstip voordoet in een populatie. http://www.thesauruszorgenwelzijn.nl/prevalentie.htm
  22. RIVM, Zorg voor gezondheid; Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2006, 2006. Het CBS heeft berekend in welke mate ziekten bij ťťn persoon voorkomen ('Combinaties van ziekten') in: CBS, Gezondheid en zorg in cijfers 2009, 2009 (pagina 75). De prevalentie van een aandoening is het aantal gevallen per duizend of per honderdduizend op een specifiek moment in de bevolking. Bron: http://nl.wikipedia.org/wiki/Prevalentie
  23. SCP, De sociale staat van Nederland 2009, Den Haag, november 2009
  24. De verhouding tussen het aantal mensen van 65 jaar en ouder ten opzichte van het aantal mensen tussen de 20 en 65 jaar wordt Grijze Druk genoemd.
  25. CBS, De vergrijzing komt, de VUT gaat, 28 augustus 2009
  26. Prismant, Arbeid in zorg en welzijn 2009. Stand van zaken en vooruitblik voor de sector Zorg en de sector Welzijn en Maatschappelijke Dienstverlening, Jeugdzorg en Kinderopvang, Utrecht, december 2009
  27. Vektis, Chronisch zieken en gehandicapten, Zorgthermometer, zomer 2008. Rosendal, H., en T. Voorham, Chronische zieken: aantallen en ziektelast, in: Langdurige zorg en technologie, Lemma, Den Haag, 2008. Rosendal, Dr. H., Ketenzorg voor chronische ziekten: mode of must?, Hogeschool Leiden, mei 2006
  28. New York Times, Why Does U.S. Health Care Cost So Much? (Part III: An Aging Population Isn't the Reason), 5 december 2008. RIVM, Stijging zorgkosten door vergrijzing valt mee, 17 juli 2008. 'Van de kostenstijging is een kwart toe te schrijven aan prijsstijgingen en ongeveer een vijfde aan demografische groei, vooral door de gestegen levensverwachting. Ruim de helft is veroorzaakt door overige volumegroei, bijvoorbeeld doordat mensen een groter beroep op zorg doen, door intensievere zorg en door technologische vooruitgang.' Zie ook: http://www.rivm.nl/persberichten/2008/zorgkosten_door_vergrijzing.jsp. [Opmerking 8.8.2001: dit persbericht is op de website van het RIVM niet meer te vinden. Zie ook alternatief. JC] SCP, Vergrijzing, verpleging en verzorging; Ramingen, profielen en scenario's 2005-2030, december 2009. CBS Webmagazine, Zorggebruik laatste 30 jaar toegenomen, 24 januari 2011
  29. RIVM, Levensloop en zorgkosten; achtergrondrapport. Zorg voor euro's-7, RIVM 2008. Overigens zal naar verwachting de stijgende tendens in de komende decennia iets gaan afvlakken, omdat de nieuwe ouderen gezonder zijn en, als het om de kosten gaat, ze naar verwachting sneller zorgkosten uit eigen portemonnee zullen betalen. Bronnen: Woittiez, I, E. Eggink, J.J Jonker, K. Sadiraj, Vergrijzing, verpleging en verzorging. Ramingen, profielen en scenario's 2005-2030, SCP, december 2009. Trouw, Babyboomer neemt het er van, 8 december 2007. Experience Life Magazine, Not your average patient: how empowering health seakers are redefining healthcare, mei 2009. Zorgvisie, Analyse - Bijbetalen voor de douche, 1 juni 2009
  30. Kosten Zorgrekeningen conform de brede definitie van CBS zorg, dus inclusief welzijn (o.a. AWBZ, kinderopvang), eigen betaling en aanvullende verzekering. Bron: RIVM, Kosten van Ziektenstudie, 2011 (nog niet gepubliceerd februari 2011)
  31. RIVM, Levensloop en zorgkosten; achtergrondrapport. Zorg voor euro's-7, RIVM 2008 (pag. 109)
  32. Roland Berger, De Zeven Zorgen. Ontwikkelingen Nederlandse ziekenhuizen 2003-2008 en belangrijkste aandachtspunten voor de toekomst, september 2009. RIVM, Zorgbalans 2008. De prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg, 29 april 2008. RVZ, Technologische innovatie in de zorgsector, 2001. New York Times, Why Does U.S. Health Care Cost So Much? (Part III: An Aging Population Isn't the Reason), 5 december 2008. Nyfer, Meer markt in de gezondheidszorg. Mogelijkheden en beperkingen, 2002. Derickx, C.L., Sturingsdilemma's in de zorg, 2006. Dit is geen nieuw fenomeen: ook eerder, zoals in het begin van de negentiende eeuw, leidden nieuwe medische inzichten tot een sterke toename van de handel. Zo meende men toen dat chronische ontstekingen het beste behandeld konden worden met een plaatselijke bloedonttrekking, waarvoor bloedzuigers werden ingezet. 'Het gebruik van bloedzuigers steeg kolossaal'. 'De Franse vijvers raakten uitgeput; tussen 1820 en 1833 steeg de invoer van nul tot 41 miljoen'. Bron: Lindeboom, G.A., Inleiding tot de geschiedenis der geneeskunde, 1993
  33. De Wet van Baumol kan worden omschreven als de geringere productiviteitsstijging in de zorg ten opzichte van andere sectoren, bij eenzelfde loonstijging als in andere sectoren. Zie o.a.: (Nieuwe link 8.8.2011) http://www.margotrappenburg.nl/columns/archief2007.html  (klik door op De wet van Baumol (25-5-2007))
  34. CBS, Groei van de uitgaven aan zorg blijft hoog, 20 mei 2010
  35. CBS, Gezondheid en zorg in cijfers 2009, 2009
  36. CBS, Statline, februari 2011
  37. Boot, J.M.D., Organisatie van de gezondheidszorg, 2007
  38. PON, De zorg gaat door! Brochure voor gemeenten, oktober 2005. SCP, Over de hulp van en aan mantelzorgers, 2003. Het IKC Net (Kennisnetwerk integrale kankercentra) geeft als onderscheid tussen mantelzorg en vrijwilligerswerk aan: 'Mantelzorg overkomt je, voor vrijwilligerswerk kies je.' http://www.ikcnet.nl/page.php?id=2457&nav_id=110&regio_id=64. Zie ook: http://www.movisie.nl/123012/def/home/vrijwillige_zorg_/congres_mantelzorg/
  39. http://www.werkenmantelzorg.nl/
  40. VB Net, Achmea regelt mantelzorg in nieuwe CAO, 4 november 2009. Trouw, Meer ruimte voor mantelzorger. Regelingen niet langer alleen voor hulp aan directe familieleden, 3 november 2009
  41. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/zorg-en-ondersteuning-thuis/inhoud/wmo-2015 en http://www.zorgwijzer.nl/faq/wmo (aangepast op 12/10/2016)
  42. http://www.mezzo.nl/mantelzorgcompliment
  43. Ontgroening: afname van het aandeel jongeren in de bevolking door een afname van het geboortecijfer.
  44. Zorginnovatieplatform, Zorg voor mensen, mensen voor de zorg. Arbeidsmarktbeleid voor de zorgsector richting 2025, november 2009
  45. Prismant, Arbeid in Zorg en Welzijn Stand van zaken en vooruitblik voor de sector Zorg en de sector Welzijn en Maatschappelijke Dienstverlening, Jeugdzorg en Kinderopvang 2009, december 2009
  46. STG/Health Management Forum, Ruimte voor arbeidsbesparende technologie om in 2025 voldoende zorg te bieden, 2008
  47. De Wereld Gezondheids Organisatie WHO stelt als minimum 10 artsen op 50.000 tot 100.000 inwoners; Nederland heeft 310 artsen op 100.000 inwoners, Zuid-Afrika heeft er 77 en Tanzania 2. http://www.nationmaster.com/ Het aantal verpleegkundigen bedraagt in Nederland 1.340 per 100.000 inwoners (http://www.nationmaster.com/graph/hea_nur-health-nurses)
  48. STG/Health Management Forum, Ruimte voor arbeidsbesparende technologie om in 2025 voldoende zorg te bieden, 2008
  49. Trouw, Weeg ook psychische druk mee. TNO'ers over latere AOW-leeftijd, 14 november 2009
  50. Volkskrant, Werken in zorg gaat snel vervelen, 18 december 2009
  51. In mei 2010 onderzoekt zorgverzekeraar Menzis de stemming onder de verpleegkundigen. Resultaat van het onderzoek: meer dan de helft van de werkenden in de zorg wil eruit stappen en overweegt een baan in een andere sector. Zie: Menzis, Wat leeft er in de zorg? Samenvatting uitkomsten Nationale EnquÍte 'Werken in de Zorg' 2010, 2010, en: Volkskrant, Grote leegloop dreigt in de zorg, 18 mei 2010. Zorgvisie, Hoge werkdruk en weinig waardering zijn problemen in de zorg, 10 mei 2010. Onderzoeksbureau Prismant weerspreekt in een reactie een paar weken daarna dat beeld: het percentage dat een baan buiten de zorg zoekt ligt op 3% tot 6%: 'Mensen die werkzaam zijn in de Zorgsector doen hun werk over het algemeen met veel plezier. Zij vinden hun werk zinvol en inhoudelijk leuk en ze zien hun werk veelal als een roeping. Ze zijn intrinsiek gemotiveerd om zorg te dragen voor het welbevinden van cliŽnten en patiŽnten. Vertrekcijfers laten zien dat het werkelijke vertrek uit de Zorg tussen de 3 en 6% ligt, afhankelijk van de branche waarin men werkt.' Bron: Kiwa Prismant, Twee procent van de medewerkers in de zorg is op zoek naar een baan buiten de zorg, 3 juni 2010
  52. Zorgvisie, Bijna helft verpleegkundigen betaalt eigen scholing, 4 november 2009
  53. RVZ en CEG, Dilemma's van verpleegkundigen en verzorgenden, 2009
  54. Nivel, Verpleegkundigen en verzorgenden staan steeds vaker voor dilemma's, 26 november 2009
  55. Nursing, Meerderheid verpleegkundigen overweegt te stoppen, 8 december 2009
  56. http://www.buurtzorgnederland.com/
  57. Trouw, Zorgpersoneel moet zelf meer te zeggen krijgen, 27 november 2009
  58. Schrijvers, G., Een kathedraal van zorg. Een inleiding over het functioneren van de gezondheidszorg, 2001. Capaciteitsorgaan, Capaciteitsplan 2008 voor de medische, tandheelkundige, klinisch technologische en aanverwante vervolgopleidingen; en Advies 2008 over de initiŽle opleiding geneeskunde, beide vanaf 2009, februari 2008
  59. http://devrijehuisarts.org/asp/oude21.asp. Medisch Contact, Koester eerstelijnszorg. Regiefunctie vereist schaalvergroting eerste lijn, 19 januari 2007
  60. Huisarts & Wetenschap, Optimaal begeleiden van chronisch zieken kost gewoon te veel tijd, 9 augustus 2005
  61. Vrijheid en verantwoordelijkheid; Regeerakkoord VVD-CDA, 30 september 2010 http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2010/09/30/regeerakkoord-vvd-cda.html.
  62. Lindeboom, G.A., Inleiding tot de geschiedenis der geneeskunde, 1993
  63. Huisman, F.G., en M.J. Lieburg, Canon van de geneeskunde in Nederland, Amsterdam 2009
  64. http://www.denederlandsegrondwet.nl/9353000/1/j9vvihlf299q0sr/vgrnbac43qvy#p22
  65. http://www.tntpost.nl/overtntpost/bedrijf/geschiedenis/
  66. http://nl.wikipedia.org/wiki/Rijkspostspaarbank
  67. http://nl.wikipedia.org/wiki/Postbank_N.V..
  68. Ministerie van Economische Zaken, Onderzoek Marktwerkingsbeleid, februari 2008
  69. http://www.nvi-vaccin.nl/?id=176
  70. Volkskrant, Gaten in de samenleving, 16 januari 2010
  71. http://nl.wikipedia.org/wiki/Algemene_Wet_Bijzondere_Ziektekosten
  72. https://www.regelhulp.nl/overzicht/zorgkantoor/
  73. Artikel 22, eerste lid, van de Grondwet (www.parlement.com/9291000/modulesf/gd0djtzd) Buijsen, M., De betekenis van solidariteit in de gezondheidszorg, in: Marktwerking versus solidariteit? Op zoek naar nieuwe evenwichten in de publieke dienstverlening, Venlo 2007
  74. Health Consumer Powerhouse, Euro Health Consumer Index 2009, 2009. Zie ook: http://www.healthpowerhouse.com/. Ministerie VWS, 'Onbetwiste koppositie' voor Nederlandse gezondheidszorg in Europa. Zie ook: http://www.minvws.nl/nieuwsberichten/meva/2009/onbetwiste-koppositie.asp > (Nieuwe link 8.8.2011): http://www.rijksoverheid.nl/nieuws/2009/09/28/onbetwiste-koppositie-voor-nederlandse-gezondheidszorg-in-europa.html.
  75. The Commonwealth Fund, Mirror, Mirror on the wall; How the performance of the U.S. Healthcare system compares internationally, juni 2010. Zorgvisie, 'Nederlandse zorg is niet meer dan een middenmoter', 16 december 2010
  76. Medisch Contact, PatiŽnten tevreden over zorg, 21 juli 2010. The Stockholm Network, Impatient for Change; European attitudes to healthcare reform, mei 2004 Plexus en BKB, Kosten & Kwaliteit, mei 2010. Medisch Contact, Zorg in Nederland scoort best goed, 14 januari 2011
  77. Zorgkrant, Hogere levensverwachting stelt eisen aan invulling gezondheidszorg, 13 november 2009 Volkskrant, 'Gezondheidszorg is lang niet strak genoeg georganiseerd', 11 november 2009
  78. In de VS bestaan meerdere van deze clinics, zoals: MinuteClinic (http://www.minuteclinic.com/), The Little Clinic (http://www.thelittleclinic.com/) en Access Health (http://www.myaccesshealth.com/). Voor meer informatie, zie: http://en.wikipedia.org/wiki/Convenient_care_clinic en de overkoepelende organisatie Convenient Care Association (http://www.ccaclinics.org/).
  79. Christensen, C., J. H. Grossman, J. Hwang, The innovator's prescription. A disruptive solution for healthcare, 2009 (pagina 119 e.v.). Het cijfer 9,8 is een vertaling van het cijfer dat in het boek staat: 4,9 op een schaal van 1 tot 5. Voor de herkenbaarheid in de Nederlandse situatie, waar over het algemeen gewerkt wordt met een schaal van 1 tot 10, is gekozen voor deze vertaling.
  80. Een DBC is een Diagnose Behandel Combinatie. Binnen een DBC wordt het geheel van een zorgproduct (zorgvraag, zorgtype, diagnose en behandeling) omschreven: wat wordt er geleverd voor welke prijs? http://nl.wikipedia.org/wiki/Diagnosebehandelingcombinatie en http://www.dbconderhoud.nl/
  81. Vrijheid en verantwoordelijkheid; Regeerakkoord VVD-CDA, 30 september 2010. Hierin staat: 'Het uitbreiden van de vrije prijsvorming, het zogenaamde het B-segment.' (pagina 18)
  82. Palm, Dr. I., De zorg is geen markt. Een kritische analyse van de marktwerking in de zorg vanuit verschillende perspectieven, Wetenschappelijk Bureau SP, december 2005
  83. 30 november 2009
  84. NRC, Marktwerking maakt zorg in VS onbetaalbaar, 25 juli 2009. Tonkens E., Mondige burgers, getemde professionals: marktwerking, vraagsturing en professionaliteit in de publieke sector, NIZW, Utrecht, 2003. NRC, De markt werkt, maar niet overal even goed, 17 mei 2008. Zorgmarkt, 'Discussie marktwerking hoort over de inhoud te gaan', augustus 2008. Bomhoff, Prof. Dr. E.J., Meer markt in de gezondheidszorg. Mogelijkheden en beperkingen, Nyfer, 2002 RVZ, Winst en gezondheidszorg, Zoetermeer, 2002. Medisch Contact, Robin Hood in de polder. Hans Hoogervorst en Margo Trappenburg over marktwerking in de zorg, 7 april 2006. Ministerie EZ, Vragenderwijs. Vraagsturing in de praktijk, Den Haag, 18 februari 2003. Ministerie EZ, Onderzoek Marktwerkingsbeleid, februari 2008
  85. WHO, The World Health Report 2000 - Health Systems: Improving Performance, 2000 (pagina 200). In de totale weging staan de VS op plaats 37 en Nederland op plaats 17. Frankrijk voert deze lijst aan.
  86. CIA World Factbook: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html. De VS staan op de 49ste plaats met een gemiddelde levensverwachting van 78,24 jaren. Nederland eindigt in die lijst op de 34ste plaats met een levensverwachting van 79,55 jaren. Op de eerste plaats staat Monaco met een gemiddelde levensverwachting van 89,78 jaren, ruim 10 jaar meer dan in Nederland. Een van de belangrijkste oorzaken voor de relatief lage klassering van Nederland in deze lijst is het rookgedrag. Dit verkort het leven van mannen met gemiddeld 3,5 jaar en dat van vrouwen met 1,5 jaar. Bron: Zorgmarkt, Roken voornaamste oorzaak lagere levensverwachting, 1 oktober 2010. De WHO (Wereld Gezondheids Organisatie) heeft berekend dat indirect roken het risico op hartafwijkingen met meer dan 20% en op longkanker met 20%-30% bij niet-rokers doet toenemen. Bron: http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/disease-prevention/tobacco/news/news/2012/01/4-countries-release-data-on-exposure-to-second-hand-smoke. Op haar website spreekt zij zelfs over een tabaksepidemie: http://www.who.int/tobacco/en/
  87. http://www.nyenrode.nl/about/whatshappening/news/Pages/NyenrodeHonoraryDoctorateforProfesorMichaelEPorter.aspx > Nieuwe link (8.8.2011): http://www.nyenrode.nl/News/NOW/Documents/NyenrodeNow_issue2_2009.pdf
  88. Maljers, J. en W. Wansink, Alles is anders in de zorg. Over bizarre budgetten, perverse regels en prima donna's, Amsterdam 2009
  89. Onderzoeksbureau TNS NIPO concludeert in mei 2010 op basis van een onderzoek naar marktwerking in de publieke sector: 'Met de stelling Door de invoering van marktwerking is de economie op de langere termijn versterkt is een derde van de ondervraagden het eens en een kwart is het ermee oneens. 40% neemt een neutrale positie in. Dit is een opvallend resultaat: hiervoor zagen we dat veel negatieve effecten van marktwerking worden onderkend, maar toch is dus slechts een kwart van mening dat marktwerking de economie op de langere termijn heeft geschaad.' TNS NIPO, Marktwerking in de publieke sector; Marktwerking in de thuiszorg, de postsector en de taxi-branche, 26 mei 2010
  90. Smith, A., An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, 1776. Zie ook: http://nl.wikipedia.org/wiki/The_Wealth_of_Nations
  91. Baarsma, B., M. Pomp en J. Theeuwes, Dynamische marktwerking. Over complexiteit van mededinging in vijf sectoren, Den Haag, 2006
  92. Baarsma etc. P35.
  93. Het RIVM beschrijft dit in haar Zorgbalans 2010 als volgt: 'In de gezondheidszorg is geen sprake van een geheel vrije markt, maar van een markt met gereguleerde concurrentie. Dat betekent dat vragers en aanbieders weliswaar vrijheid hebben, maar dat die vrijheid is afgebakend door wetten en regels om ongewenste effecten te voorkomen en de publieke doelen kwaliteit, toegankelijkheid en betaalbaarheid te waarborgen. Voorbeelden van regulering zijn de verzekeringsplicht en de acceptatieplicht; iedereen is verplicht een verzekering af te sluiten voor een door de overheid vastgesteld basispakket en zorgverzekeraars zijn verplicht iedereen als klant te accepteren voor dit basispakket.' Bron: RIVM, Zorgbalans 2010; De prestaties van de Nederlandse zorg, 2010
  94. Glas, G., Zorg, Ethiek en Rechtvaardigheid, in: Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg, Vught 2008
  95. Vermeend, W. en R. van Boxtel, Uitdagingen voor een gezonde zorg, 2010. In hun berekeningen gaan zij uit van alle zorgpremies, AWBZ, het eigen risico, zorgtoeslag. Specifieke tegemoetkomingen voor bepaalde groepen, zoals voor chronisch zieken, zijn niet verwerkt.
  96. RIVM, Risicosolidariteit en zorgkosten, 2005
  97. Op veel gebieden was het RIVM bij het schrijven van dit boek zeer behulpzaam bij het verstrekken van gegevens. De data voor het samenstellen van deze grafiek (figuur 1.5) werd echter niet ter beschikking gesteld, zodat deze zo goed mogelijk is overgenomen van de grafiek uit de voornoemde publicatie van het RIVM (2005).
  98. RIVM, Levensloop en zorgkosten - achtergrondrapport; Zorg voor euro's-7, 2008 Zie ook: CBS, Gezondheid en zorg in cijfers 2006, 2006
  99. Huisarts en Wetenschap, Grootgebruikers in de huisartsenpraktijk, een last voor de huisarts?, november 2006
  100. RVZ, Zinnige en Duurzame Zorg, 2006. Daarin wordt een bovengrens van Ä 80.000 voorgesteld: 'In het geval van prioritering van zorg gaat het om het maximale bedrag dat de samenleving bereid is te betalen voor een QALY. Geconcludeerd mag worden dat een bedrag van Ä 80.000 vooralsnog als een redelijke grenswaarde mag worden beschouwd.' Het stellen van een bovengrens heeft sindsdien veelvuldig tot discussies geleid. Een qaly, quality adjusted life years, is de maat waarmee de kwaliteit van leven wordt uitgedrukt; ťťn qaly staat voor ťťn jaar in goede gezondheid of bijvoorbeeld voor drie jaren met een tot een derde verminderde kwaliteit van leven; gebruikt in discussies over hoe hoog de kosten van medische behandelingen zouden mogen zijn per gewonnen gezond levensjaar. Bron: Thesaurus Zorg en Welzijn, http://www.thesauruszorgenwelzijn.nl/QALYs.htm. De Thesaurus Zorg en Welzijn is een gezamenlijk product van drie kennisinstituten: MOVISIE, het Nederlands Jeugdinstituut / NJi en Vilans. Volkskrant, Hoeveel mag een leven kosten?, 15 mei 2010
  101. Onderzoeksbureau Synovate schrijft: 'Solidariteit is nog steeds van grote waarde, maar niet als andere mensen meer geld hebben of ongezond leven. Dan vindt ongeveer 40 procent dat deze mensen meer moeten bijdragen aan de kosten.' Bron: Synovate, De waarde van zorg, 4 augustus 2009. Onderzoek Agis: helft van de vrouwen is niet bereid mee te betalen aan zorg voor anderen. Bron: Agis, Onderzoek vrouwen; Online onderzoek naar tevredenheid over gezondheidszorg voor vrouwen, juli 2010
  102. Buijsen, M., De betekenis van solidariteit in de gezondheidszorg, in: Marktwerking versus solidariteit? Op zoek naar nieuwe evenwichten in de publieke dienstverlening, Venlo 2007
  103. Buijsen, M., Alleen voorrang als het medisch moet, Medisch Contact, 4 juni 2009
  104. De Volkskrant, Politiek is zelf schuldig aan discriminatie in de zorg, 20 november 2008
  105. Collot d'Escury, T, R. Alma, et al, De Zeven Zorgen. Ontwikkelingen Nederlandse ziekenhuizen 2003-2008 en belangrijkste aandachtspunten voor de toekomst, Roland Berger, 2009
  106. Zorgvisie, 'Moet ik me verontschuldigen? Ik dacht het niet'. Inkomens medisch specialisten onder vuur, November 2009
  107. Kimman, E. sj, Zorg als product?, in: Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg, Vught 2008
  108. Buijsen, M., Alleen voorrang als het medisch moet, Medisch Contact, 4 juni 2009
  109. RVZ, Zinnige en Duurzame Zorg, 2006
  110. Trouw, Niet kiezen in de zorg betekent dat het recht van de sterkste geldt, 22 oktober 2007
  111. NRC, Geef ernstig zieke niet altijd voorrang, 25 november 2010. UIteindelijk is de heupprothese niet uit het basispakket verwijderd.
  112. Het RIVM geeft als definitie van Ziektelast: De ziektelast ('Burden of Disease') is de hoeveelheid gezondheidsverlies in een populatie die veroorzaakt wordt door ziekten. De ziektelast wordt uitgedrukt in DALY's ('Disability-Adjusted Life-Years'). De DALY kwantificeert gezondheidsverlies en is opgebouwd uit twee componenten: de jaren verloren door vroegtijdige sterfte en de jaren geleefd met ziekte. Bron: http://www.nationaalkompas.nl/
  113. Ulwick, Anthony W., What customers want. Using outcome-driven innovation to create breakthrough products and services, McGraw Hill, 2005
  114. Synovate, De waarde van zorg, 4 augustus 2009 (http://www.nvz-ziekenhuizen.nl/dsresource?objectid=52359&type=org) PDF
  115. De termen Zorg op Afstand, eHealth, TeleHealth en Telecare worden in de literatuur vaak door elkaar gebruikt. Dat stoort veel wetenschappers omdat aan deze begrippen verschillende definities zijn gekoppeld. Er bestaat echter geen overeenstemming over de definities. Daarom zal in dit boek de term Zorg op Afstand worden gebruikt en wordt de definitie van de RVZ gehanteerd: 'het gebruik van nieuwe informatie- en communicatietechnologieŽn, en met name internettechnologie, om gezondheid en gezondheidszorg te ondersteunen of te verbeteren'. Bron: RVZ, E-health in zicht, 2002
  116. Christensen, C., J. H. Grossman, J. Hwang, The innovator's prescription. A disruptive solution for healthcare, 2009
  117. Drucker, P.F., 'The customer rarely buys what the company thinks it is selling him', in: Managing for results, London, 1964
  118. Christensen, C., J. H. Grossman, J. Hwang, The innovator's prescription. A disruptive solution for healthcare, 2009
  119. Christensen, C., The Innovator's Dilemma, 2002. Christensen, C., M. Raynor, The Innovator's Solution; Creating And Sustaining Succesful Growth, 2003 Harvard Business Review, How Will You Measure Your Life?, juli 2010. Christensen, C., J. H. Grossman, J. Hwang, The innovator's prescription. A disruptive solution for healthcare, 2009. Christensen, C., The Innovator's Prescription: How Disruptive Innovation Can Transform Health Care, juni 2008 (presentatie). Christensen, C, Disruptive Innovation and Catalytic Change in Higher Education, 2008. Meerdere publicaties in Harvard Business Review http://hbr.org/
  120. Wired Magazine, Capps, R. The good enough revolution: when cheap and simple is just fine, 24 augustus 2009.
  121. NRC, Zwakke pc-markt dwingt Dell tot overname Perot, 22 september 2009
  122. NRC, Ford is eindelijk op de goede weg, 26 juli 2008. Trouw, Benzinevreter is uit in Amerika, 22 augustus 2008 Nederlands Dagblad, Auto-industrie, 15 december 2008 Volkskrant, Een zuinige auto is niet genoeg, 2 mei 2009
  123. Diamond, A.M. Jr., Schumpeter's Creative Destruction: A Review of the Evidence, 2006
  124. Gladwell, M., Outliers. The story of succes, 2008
  125. Taleb, N.N., Fooled by Randomness. The hidden role of change in life and in the markets, 2004
  126. In de zorgliteratuur worden deze twee termen vreemd genoeg nogal eens door elkaar gebruikt: en heldere afbakening lijkt daar niet te bestaan. Elders wordt gesproken over product-, productie- en procesoriŽntatie. In het standaardwerk Factory Physics staat daarover: 'In process-oriented layouts, workstations are physically organized according to the operations they perform (e.g. all grinding machines located in the grinding department). In product-oriented layouts they are organized in lines making specific products (e.g. single grinding machine dedicated to an individual line).' Hopp, W. J., M.L. Spearman, Factory Physics, 2008
  127. http://www.buurtzorgnederland.com/
  128. Huiskes en Schrijvers omschrijven de twee modellen als (1) het managen van zorgunits en (2) het managen van zorgprocessen via bijvoorbeeld zorgpaden. Bij (1) ligt de nadruk op het optimaliseren van de bezettingsgraad, waar die bij (2) ligt op het optimaliseren van de doorstroomtijd. Huiskes, N. en G. Schrijvers, Het Zorgpadenboek; Voorbeelden van goede ziekenhuiszorg, 2010
  129. Trouw, Wijkzuster met laptop is pure winst, 7 oktober 2009
  130. Wintzen, E., Eckart's notes, 2007
  131. Een bedrijfsmodel is een beschrijving van een organisatie en geeft antwoord op vragen als: Wie is de klant? Wat vindt hij belangrijk? Waar verdienen we precies ons geld mee? Volgens welke economische logica is de klant bereid zijn geld aan ons te geven? En hoe leveren we hem toegevoegde waarde? In: http://hbr.org/2002/05/why-business-models-matter/ar/1
  132. Fjeldstad, O.D., en C.B. Stabel, Configuring value for competetive advantage: on chains, shops and networks, Strategic Management Journal, Vol. 19, 413-437, 1998. Een andere typologie is die van bijvoorbeeld Bertrand, Wortmann en Wijngaard (1990). Zij spreken binnen een productieomgeving over Enkelstuks- en kleinserieproductie, Grootserie- en massaproductie en Procesproductie. Om mogelijke irritatie bij de lezer bij het zien van deze termen die de sfeer van een fabriek oproepen te voorkomen, en om in de buurt te blijven van de termen van Fjeldstad en Christensen, is gekozen voor de termen Winkel, Keten en Netwerk. Zie ook: Vraagbaak voor Inkoop & Logistiek, Serieproductie, juli 1996
  133. http://www.rivm.nl/vtv/object_document/o1666n29636.html (14 december 2009) [Deze link werkt niet meer en de tekst is op de (nieuwe) website van het RIVM ook niet meer te vinden. De zoektocht gaat hier verloren. 8.8.2011 JC]
  134. In het midden van de jaren 90 van de vorige eeuw kwam een stroming op gang die juist de wetenschappelijke kant van de geneeskunde benadrukt. In Wikipedia staat hierover: 'Evidence-based medicine (EBM, 'geneeskunde op basis van bewijs') is het expliciet, oordeelkundig en consciČntieus gebruikmaken van het beste beschikbare bewijs bij het maken van een keuze voor de behandeling van een patiŽnt. Dit alles gegeven de stand van de (medische) wetenschap van dat moment.' Er is sindsdien ook kritiek: 'De kritiek op EBM richt zich voornamelijk op de stelling dat 'gebrek aan bewijs' niet hetzelfde is als 'gebrek aan effectiviteit' en dat hoe meer de onderzoeksgegevens worden geaggregeerd en op een hoop worden gegooid, hoe moeilijker het is om patiČnten uit onderzoeken (met een enkele klacht) te vergelijken met de individuele patiČnt (met meerdere klachten) zoals de arts die voor zich heeft. EBM heeft namelijk betrekking op populaties en niet op individuen.' http://nl.wikipedia.org/wiki/Evidence_based_medicine Zie ook: Medisch Contact, 'Elke vorm van aandacht helpt', 15 oktober 2009. Medisch Contact, De prijs van EBM, 25 juni 2009. Medisch Contact, Vrijheid om af te wijken, 24 oktober 2008. Medisch Contact, Pas op de plaats, 16 mei 2008.
  135. https://aya4.umcn.nl/
  136. https://www.mijnzorgnet.nl/
  137. http://www.lotgenoot.nl/
  138. Porter, M., Competitive Advantage. Creating and Sustaining Superior Performance, 1985
  139. http://nl.wikipedia.org/wiki/Economie_van_Nederland
  140. http://www.doehetzelfnotaris.nl/
  141. Zorgmarkt, Marktwerking in zorg zowel verguisd als omarmd, 11 december 2009
  142. Achterhuis, H., De markt van welzijn en geluk, 1975
  143. Zorgvisie, 'Moet ik me verontschuldigen? Ik dacht het niet'. Inkomens medisch specialisten onder vuur, November 2009
  144. Parool, Verzekeraars gaan zoeken naar geluk, 19 maart 2009. De Pers, Verzekeraar helpt zoeken naar geluk, 19 maart 2009. Zie ook: http://www.gelukswijzer.nl/
  145. Walburg, J.A., Mentaal vermogen: investeren in geluk, 2008. Buettner, D., Het geheim van langer leven. Een ontdekkingsreis langs vier blauwe gebieden in de wereld waar de mensen langer, gezonder en vitaler leven, 2009. Dupuis, H., Bezuinigingen in de gezondheidszorg en het welzijn van de mens, in: Beter worden door minder zorg, 1992
  146. Zie ook: http://www.30minutenbewegen.nl/
  147. The Economist, Consumer culture, 29 juli 1999
  148. Wilkinson, R., K. Pickett, The spirit level. Why more equal societies almost always do better, 2009
  149. RIVM, Doelmatigheid: Vermijdbare sterfte ten opzichte van zorguitgaven - Zorgbalans 2008, http://www.rivm.nl/vtv/object_document/o7781n35621.html, 29 december 2009
  150. SCP, Prestaties van de publieke sector. Een internationale vergelijking van onderwijs, gezondheidszorg, politie/justitie en openbaar bestuur, september 2004
  151. Plexus, Reduceren van praktijkvariatie: budgettaire effecten van scherpere indicatiestelling, juni 2010
  152. Health Care News, Lynn Payer's Medicine & Culture Revisited, Harris Interactive, 20 december 2001
  153. Dupuis, H., Bezuinigingen in de gezondheidszorg en het welzijn van de mens, in: Beter worden door minder zorg, 1992. Mahar, M., Money driven medicine; The real reason health care costs so much, 2006. Steeds vaker is de visie te horen dat meer gezondheidszorg meer baten met zich meebrengt in de vorm van arbeidsplaatsen in de zorg en gezonde werknemers die de productiviteit doen stijgen (1); sommigen pleiten dan ook om niet te spreken over kosten van de zorg, maar over investeringen in de zorg (2). De diagnose in deze redeneringen is: laat de kosten maar stijgen, want daar profiteren we allemaal van. Het is nog maar de vraag of dit klopt: is het niet mogelijk dat werknemers even gezond zijn als de zorgkosten niet meer stijgen? Dupuis stelt, in navolging van Illich en McKeown, deze vraag in haar analyse van de stijgende zorgkosten door te wijzen op de schade die de gezondheidszorg kan opleveren, bijvoorbeeld door een onnodige behandeling, een foutieve operatie of een ongewenste behandeling.
    Als redenen voor stijgende zorgkosten ziet zij: de voortdurende opwaartse druk in de kosten; doordat we langer leven voegen we jaren met relatief veel ziekte aan ons leven toe en die jaren kosten extra middelen; door het succes van de geneeskunde treedt een verschuiving van ziekten op; Nederlanders zijn steeds minder bereid pijn, ongemakken en ziekte te accepteren; in de wijze waarop de gezondheidszorg is georganiseerd zijn geen stimulansen aanwezig om het zuinig aan te doen (3). Hier tegenover stelt zij economische, medische en ethische bezwaren die in de hedendaagse debatten over bezuinigingen en marktwerking nauwelijks gehoord worden. Zo is er het gegeven dat gezondheidszorg slechts āān determinant is van gezondheid (naast leefstijl, veilige arbeidsomstandigheden, goed wonen, voeding, en milieu); dat stijgende zorgkosten zorgen voor hogere arbeidskosten; dat door medicalisering problemen in de samenleving ten onrechte een medisch etiket krijgen terwijl andersoortige oplossingen meer voor de hand liggen en effectiever zouden zijn; en dat door de gezondheidszorg zelf schade ontstaat (iatrogene schade. Grieks: iatros = arts, en geen = gemaakt door), bijvoorbeeld door een foutieve operatie, een onnodige behandeling (4) of een ongewenste behandeling (5). In dit kader hekelt zij de dogma's die in de geneeskunde aanwezig zijn: 'doen' is beter dan 'niets doen'; 'er moet altijd hoop blijven' zodat behandelingen elkaar blijven opvolgen; 'eerbied voor het leven', alsof 'leven' belangrijker is dan 'personen'; artsen roepen elkaar niet of nauwelijks ter verantwoording. Pomp, M, Een beter Nederland; de gouden eieren van de gezondheidszorg, 2010. Murphy, K. en R. Topel, The economic value of medical research, 1999. Hay, J., Where's the value in Health Care, 2006. Medisch Contact, Zorg is niet alleen een kostenpost, 23 september 2010. Idenburg, P. en M. van Schaik, Diagnose 2025; Over de toekomst van de Nederlandse gezondheidszorg, 2010 (pagina 149). Dupuis, H., Op het scherp van de snede; Goed en kwaad in de geneeskunde, 1998 (pagina 184 e.v.). Hier zijn veel voorbeelden te noemen, zoals die bijvoorbeeld in dit onderzoek naar voren komen: Stranges, E., C. Stocks, Potentially Preventable Hospitalizations for Acute and Chronic Conditions, 2008, www.hcup-us.ahrq.gov/reports/statbriefs/sb99.pdf. Een uitwas op dit gebied is een Italiaanse arts die bij 86 patiČnten onnodige operaties heeft uitgevoerd. Zie: Skipr, Italiaanse arts krijgt 15 jaar cel voor onnodige operaties, 29 oktober 2010
  154. Payer, L., Medicine & Culture, 1996. Dit heeft mede de opkomst van de Evidence Based Medicine gestimuleerd.
  155. Nyfer, Van later zorg? Financiering van de zorg op lange termijn, oktober 2008
  156. VWS, Kabinet stemt in met Nationaal Kwaliteitsinstituut Gezondheidszorg, 28 mei 2010
  157. Medicalfacts, In Nederland worden onnodige operaties uitgevoerd, 11 december 2010
  158. Zie: Engelen, L., Een heel klein boekje ver Zorg 2.0, 2010. Ferguson, T., e-patients: how they can help us heal healthcare, 2007 http://www.zorg20.nl/ en http://health20.org/wiki/Main_Page
  159. Schrijvers, G., Nieuwsbrief Unit Zorginnovatie nr. 413, 17 oktober 2010. De letterlijke tekst in de Nieuwsbrief is: in welke mate blijft de eerstelijn vraaggericht, ook als patiŽnten liever ongezond leven?
  160. VWS, Visie van de overheid op Zorg op afstand, 4 november 2008 (presentatie). In het tijdschrift Mediator (een uitgave van ZonMW, van februari 2005) wordt patiŽnte Elly van Riel opgetekend: ''Vraaggestuurde zorg", Elly van Riel heeft nog nooit van dit beleidsbegrip gehoord terwijl ze toch al lang meegaat in de medische wereld, in die niet te benijden rol van Gaucher- en zware longpatient. 'Zorg gaat niet uit van behoeften van patiŽnten.'' ZonMW omschrijft vraagsturing als: '... een proces waarin drie ontwikkelingen bij elkaar komen: de toenemende emancipatie en mondigheid van burgers en patiŽnten, een veranderend kwaliteitsbesef van professionals en de introductie van marktelementen in de zorg. Al met al betekent dit dat in de gezondheidszorg de wensen en behoeften van patiŽnten steeds meer het uitgangspunt worden van het handelen. Dit als reactie op de in het verleden te ver doorgeschoten aanbod- sturing, waarbij het vooral de professionals (en later ook de budgettaire kaders) waren die bepaalden welke zorg een patiČnt diende te krijgen, op welke plaats en op welk moment.'
  161. Het huidige en toekomstige zorgsysteem is uitgebreid beschreven in het boek van Idenburg en Van Schaik. Zij plaatsen de overheid in het midden van de driehoek waar patiŽnten, zorgverzekeraars en de zorgaanbieders de verschillende hoeken bezetten. Zij omschrijven de relatie tussen patiŽnten en zorgverzekeraars als een Zorgverzekeringsmarkt, de relatie tussen patiŽnten en zorgaanbieders als Zorgconsumptiemarkt en de relatie tussen zorgaanbieders en zorgverzekeraars als Zorginkoopmarkt. Daarnaast zien zij in de toekomst een prominentere rol weggelegd voor het bedrijfsleven: als zorginkoper en als innovator. Idenburg, P. en M. van Schaik, Diagnose 2025; Over de toekomst van de Nederlandse gezondheidszorg, 2010 (pagina 21 e.v.)
  162. Het door patiŽnten laten betalen van een rekening en die achteraf vergoeden zal vooral tot extra administratie en betaalachterstanden leiden. Daarnaast kunnen velen mogelijk nog wel de rekening van een bezoek aan de huisarts betalen, maar die van een bezoek aan een ziekenhuis kan voor velen al problematisch worden. Een internetapplicatie waarbij patiŽnten moeten aangeven dat een bepaalde behandeling heeft plaatsgevonden kan hiervoor een alternatief bieden. Uiteraard komt dan het bedrag van de rekening prominent in beeld.
  163. Trouw, Moderne zorgconsument bestaat niet, 28 oktober 2010. Mahar, M., Money driven medicine; The real reason health care costs so much, 2006
  164. Bijvoorbeeld op weblogs, zoals die van Maarten Lens-FitzGerald: http://maartensjourney.wordpress.com/
  165. Medisch Contact, Als patiŽnt ben je een ander mens, 25 maart 2010. Trouw, Ook zieke dokter mist warmte in de zorg, 24 maart 2010. Kuijer, H., Knopen tellen; Lotgevallen, hartenkreten en tips van een patiŽnt, juni 2007
  166. Volkskrant, PatiŽnten zijn niet mondiger geworden, 23 april 2009
  167. Nictiz en RVZ, De patiŽnt als gezagvoerder, de dokter als copiloot, 19 augustus 2010. RVZ, Gezondheid 2.0, 2010. RVZ, PatiŽnt en internet, 2000
  168. NRC, Placebo-effect wint het van de pil, 22 september 2009
  169. Engels, J. en W. Kistemaker, Zelfmanagement helpt zieke vooruit. Nieuwe aanpak chronische zorg vraagt coachende rol arts, Medisch Contact, 10 december 2009. Dat de rol van de huisarts in de kwantiteit van de contacten met chronisch zieken afneemt, blijkt uit een onderzoek van het Nivel: 'Terwijl het totaal aantal contacten met de praktijk stabiel bleef, melden de mensen met een chronische ziekte dat het aantal contacten met een praktijkondersteuner steeg van 2% in 2003 naar 39% in 2008. Het aandeel van de huisarts in de zorg nam daardoor af van 92% in 2003 tot 69% in 2008. Met name in de zorg voor mensen met diabetes, COPD en in de zorg voor ouderen en mensen met comorbiditeit heeft de praktijkondersteuner een deel van de zorg van de huisarts overgenomen.' In: Nivel, Chronisch zieke ziet steeds vaker de praktijkondersteuner in plaats van de huisarts, 11 november 2010. Nivel, Ontwikkelingen in de zorg voor chronisch zieken Rapportage 2010, 11 november 2010
  170. Spits, De verborgen stem van de patiŽnt, 19 december 2008
  171. Skipr, Zorgpersoneel heeft geen tijd voor cliŽnt, 24 november 2010. Plexus en BKB, Meer Tijd voor de CliŽnt; Rapportage Werken aan de Zorg, 23 november 2010
  172. The New Yorker, The hot spotters; Can we lower medical costs by giving the neediest patients better care?, 24 januari 2011
  173. KplusV, Innovatie in de Care; Over de kloof tussen het rijk en de zorg, 2010
  174. Skipr, Machtsdenken belemmert zorginnovatie, 9 februari 2011